Voyaga yetmagan bolalarning taʼminoti uchun aliment undirish va toʻlash tizimini takomillashtirish boʻyicha koʻrilayotgan chora-tadbirlar yuzasidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga parlament soʻrovi ilovaga muvofiq yuborilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi parlament soʻrovini koʻrib chiqish yakunlari boʻyicha 2025-yilning 15-dekabriga qadar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatiga yozma javob taqdim etsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Yoshlar, xotin-qizlar, madaniyat va sport masalalari qoʻmitasi (O. Kozixonova) parlament soʻroviga kelib tushgan javobni tahlil qilib, 2026-yilning 15-yanvariga qadar Oliy Majlis Senatining Kengashiga axborot kiritsin.
4. Ushbu Qarorning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisining birinchi oʻrinbosari S. Safoyev zimmasiga yuklansin. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Yoshlar, xotin-qizlar, madaniyat va sport masalalari qoʻmitasi tomonidan voyaga yetmagan bolalarning taʼminoti uchun aliment undirish va toʻlash holati oʻrganildi. Soʻnggi yillarda mamlakatimizda bolalar huquqlarini taʼminlash va kafolatlash hamda ularni ijtimoiy himoya qilish, xususan, bolalarning taʼminoti uchun aliment undirish va toʻlash tizimini takomillashtirish borasida muayyan ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 78-moddasida bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash hamda himoya qilish, uning jismoniy, aqliy va madaniy jihatdan toʻlaqonli rivojlanishi uchun eng yaxshi shart-sharoitlarni yaratish davlatning majburiyati ekanligi mustahkamlab qoʻyilgan. Shuningdek, qonunchilikda aliment toʻlashdan boʻyin tovlaganlik uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik choralari kuchaytirilgan. Sud hujjatidagi talablar belgilangan muddatda qarzdor jismoniy shaxs tomonidan uzrsiz sabablarga koʻra ijro etilmaganda davlat ijrochisi undiruvchining arizasi boʻyicha yoki oʻz tashabbusi bilan qarzdorning mamlakatimizdan chiqishini vaqtincha cheklash toʻgʻrisida qaror qabul qilish mumkinligi belgilangan. Shu bilan birga, Bosh prokuratura huzuridagi Majburiy ijro byurosida “Aliment toʻlovlari” jamgʻarmasi tashkil etilib, 50 mlrd soʻm mablagʻ ajratilgan. Sohada olib borilgan islohotlar natijasida bir qator ijobiy natijalarga erishilgan. Xususan, Majburiy ijro byurosi organlari tomonidan 2024-yil davomida 2,1 trln soʻm mablagʻlar (2023-yilda 2 trln), shundan oldindan toʻlov sifatida 46,3 mlrd soʻm (2023-yilda 4,3 mlrd) miqdorida aliment pullari undirilgan. 2025-yil yanvar holatiga koʻra, “Aliment toʻlovlari” jamgʻarmasi hisobidan 1 723 nafar undiruvchiga 40,6 mlrd soʻm mablagʻ toʻlab berilgan. Shuningdek, oʻtgan yilda 13 252 ta oila yarashtirilgan, ishsiz boʻlgan 25 113 nafar qarzdor, shundan 8 201 nafari “Bandlik platformasi” orqali ishga joylashtirilgan. Shu bilan birga, oʻrganishlar davomida bolalarning taʼminoti uchun aliment undirish va toʻlash jarayonida ayrim muammo va kamchiliklar borligi aniqlandi. Birinchidan, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 77-moddasida ota-onalar oʻz farzandlarini voyaga yetguniga qadar boqishi, ularning tarbiyasi, taʼlim olishi, sogʻlom, toʻlaqonli va har tomonlama kamol topishi xususida gʻamxoʻrlik qilishga majburligi belgilangan boʻlsa-da, tahlillar natijasi ayrim ota-onalar bu boradagi majburiyatiga masʼuliyat bilan yondoshmayotganligini koʻrsatmoqda.
preamble-modda
Voyaga yetmagan bolalarning taʼminoti uchun aliment undirish va toʻlash tizimini takomillashtirish boʻyicha koʻrilayotgan chora-tadbirlar yuzasidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga parlament soʻrovi yuborish toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqib, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonunining 12-moddasiga hamda “Parlament nazorati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 14-moddasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:
Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 47 4 -moddasiga asosan 2023-yilda 5 697 shaxs, 2024-yilda esa bu koʻrsatkich 35 foizga ortib, 8 833 shaxs moddiy taʼminlashdan boʻyin tovlaganlik uchun maʼmuriy javobgarlikka tortilgan.
Jinoyat ishlari boʻyicha sudlar tomonidan voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxslarni moddiy taʼminlashdan boʻyin tovlaganlik bilan bogʻliq 2023-yilda 1 048 ta, 2024-yilda esa 1 109 ta ayblov hukmi chiqarilgan.
2024-yil yanvar holatiga koʻra Majburiy ijro byurosi organlarida aliment undiruvi bilan bogʻliq jami 283 415 ta ijro hujjatlari ish yurituvida boʻlgan boʻlsa, 2025-yil mos davriga bu koʻrsatkich 44 mingga koʻpayib, 327 648 tani tashkil etgan.
Ikkinchidan, Oila kodeksining 99-moddasiga koʻra, har bir bola uchun undiriladigan aliment miqdori qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining 26,5 foizidan kam boʻlmasligi kerak.
Bugungi kunda mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori 1,155 mln soʻm boʻlib, har bir bola uchun undiriladigan aliment eng kam miqdori 306 ming soʻmni tashkil qiladi.
Oʻzbekistonda 2025-yilning yanvaridan boshlab minimal isteʼmol xarajatlari esa 669 ming soʻmni tashkil qilgan.
Undiriladigan alimentning eng kam miqdori minimal isteʼmol xarajatlaridan 2 baravardan ham kamdir.
Uchinchidan, Oila kodeksining 140-moddasida agar aliment toʻlashi shart boʻlgan shaxs shu davrda ishlamagan boʻlsa yoki uning ish haqi yoki daromadini tasdiqlovchi hujjatlar taqdim qilinmagan boʻlsa, aliment qarzi undirilayotgan vaqtda Oʻzbekiston Respublikasidagi oʻrtacha oylik ish haqi miqdori boʻyicha hisoblab chiqilishi belgilangan.
Bugungi kunda Oʻzbekistonda oʻrtacha oylik ish haqi miqdori 5 796,1 mln soʻmni tashkil etmoqda. Shundan kelib chiqib, aliment puli oʻrtacha oylik ish haqining miqdori boʻyicha hisoblanib, qarzdor bir nafar farzandi uchun har oyda 1,4 mln soʻm aliment toʻlaydi.
Ushbu summadan kam miqdorda aliment toʻlash maqsadida ishga joylashmagan va daromadi aniqlanmagan aksariyat aliment toʻlovchilar kamroq haq toʻlanadigan ishga joylashmoqda.
Toʻrtinchidan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 7-martdagi PF-87-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan Kompleks chora-tadbirlar rejasining 5-bandida “Bolalarga aliment undirish va oilani taʼminlashning boshqa shakllarining xalqaro tartibi toʻgʻrisida”gi Gaaga Konvensiyasiga Oʻzbekiston Respublikasining qoʻshilishi belgilangan boʻlsa-da, mazkur vazifa ijrosi haligacha taʼminlanmagan.
Mazkur Konvensiyaga qoʻshilish chet elda yashayotgan alimentdan qarzdor fuqarolardan alimentni davlat aralashuvi bilan majburiy tarzda undirishga xizmat qiladi.
Beshinchidan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 3-avgustdagi “Aliment toʻlovlari jamgʻarmasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi 427-sonli qarorining 6-bandida belgilangan “Aliment toʻlovlari” jamgʻarmasini shakllantirish manbalarini kengaytirish va aliment majburiyatlarini ijro etish va nazorat qilishning yagona axborot tizimini Iqtisodiyot va moliya vazirligining Gʻaznachiligi elektron tizimi bilan integratsiya qilish choralarini koʻrish vazifasi yakuniga yetkazilmagan.
Oltinchidan, “Aliment toʻlovlari” jamgʻarmasi hisobidan 1 723 nafar undiruvchiga 40,6 mlrd soʻm mablagʻ toʻlab berilgan boʻlsa-da, ushbu mablagʻlarning atigi 2 foizi, yaʼni 849,2 mln soʻmi jamgʻarmaga qaytarilgan.
Vaholanki, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining yuqoridagi qarori bilan tasdiqlangan Aliment toʻlovlari jamgʻarmasi toʻgʻrisidagi Nizomga asosan aliment toʻlash majburiyati yuklatilgan shaxslardan undirilgan mablagʻlar jamgʻarma mablagʻlarini shakllantirish manbasi hisoblanadi.
Yettinchidan, Oila kodeksining 107-moddasida voyaga yetmagan bolani ota-onasidan olish va uni bolalar tarbiya muassasasiga joylashtirish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarorini chiqarishda sud ota va onaning har biridan mazkur bola foydasiga belgilangan miqdorlarda alimentlar undirishi, bunda undirilgan alimentlar mazkur bola nomiga ochilgan bank hisobvaragʻida jamlanishi va u voyaga yetganda toʻlanishi belgilangan.
Biroq, voyaga yetmagan bolalar nomiga bank hisobvaragʻi ochishning huquqiy asoslari belgilanmaganligi bois, bugungi kunga qadar alimentlar boshqa hisobvaraqlarga toʻlab borilmoqda.
Misol uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2023-yil 4-yanvardagi 30/18-sonli qarori bilan tasdiqlangan Bank hisobvaraqlarini ochish, yuritish va yopish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomada voyaga yetmagan bolaga bank hisobvaragʻi ochish tartibi belgilanmagan.
Sakkizinchidan, alimentdan qarzdor haqida maʼlumot boʻlmasa, jumladan u bedarak yoʻqolgan deb topilsa, bolani voyaga yetgunga qadar moddiy taʼminlash tartib-taomillari va mexanizmlari qonunchilikda nazarda tutilmagan.
Yuqoridagilarni inobatga olib, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy Qonunning 12-moddasi hamda “Parlament nazorati toʻgʻrisida”gi Qonunning 14-moddasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati:
1) voyaga yetmagan bolalariga gʻamxoʻrlik qilish boʻyicha ota-onalar masʼuliyatini oshirish yuzasidan koʻrilayotgan chora-tadbirlar;
2) voyaga yetmagan bolalarning taʼminoti uchun aliment miqdorini qayta koʻrib chiqish, alimentning eng kam miqdori bola yoshini inobatga olgan holda uning ehtiyoji uchun yetarli boʻlishini taʼminlash;
3) doimiy ish joyiga ega boʻlmagan yoki daromadi aniqlanmagan aliment toʻlovchidan voyaga yetmagan bolalarning taʼminoti uchun aliment undirish tartibini takomillashtirishga doir takliflar ishlab chiqish;
4) “Bolalarga aliment undirish va oilani taʼminlashning boshqa shakllarining xalqaro tartibi toʻgʻrisida”gi Gaaga Konvensiyasiga qoʻshilish;
5) “Aliment toʻlovlari” jamgʻarmasini shakllantirish manbalarini kengaytirish boʻyicha takliflar ishlab chiqish hamda aliment majburiyatlarini ijro etish va nazorat qilishning yagona axborot tizimini Iqtisodiyot va moliya vazirligining Gʻaznachiligi elektron tizimi bilan integratsiya qilish;
7) voyaga yetmagan bolalar nomiga bank hisobvaragʻi ochishning huquqiy asoslarini belgilash;
8) aliment toʻlovchi haqida maʼlumot boʻlmasa, jumladan u bedarak yoʻqolgan deb topilsa, voyaga yetmagan bola taʼminotini hal etish boʻyicha amalga oshirilayotgan ishlar toʻgʻrisida asoslantirilgan tushuntirish berish yoki oʻz nuqtai nazaringizni bayon qilish talabi qoʻyilgan parlament soʻrovi bilan murojaat etadi va unga berilgan javob Senatning navbatdagi yalpi majlisida muhokama etilib, uning yakunlari boʻyicha qaror qabul qilinishini maʼlum qiladi.
Oliy Majlis Senatining 2025-yil 26-iyundagi SQ-150-V-son qarori (aliment undirish va toʻlash tizimini takomillashtirish boʻyicha parlament soʻrovi) — Aliment.uz
